BM80 Girişimi: Ne Anlama Geliyor ve Dünya İçin Neden Önemli?

Büyüyen krizler, derinleşen eşitsizlikler ve küresel kurumlara duyulan güvenin aşınmasıyla boğuşan bir dünyada Birleşmiş Milletler, her yerdeki insanlara hizmet etme biçimini güçlendirmek için iddialı bir çalışmanın içinde. Mart ayında Genel Sekreter António Guterres tarafından açıklanan UN80 Girişimi, operasyonları kolaylaştırmak, etkiyi keskinleştirmek ve BM'nin hızla değişen dünya için uygunluğunu yeniden teyit etmek için tüm BM sistemi çapında bir girişim olma özelliği taşıyor. 

Politikadan sorumlu Genel Sekreter Yardımcısı ve BM80 Görev Gücü Başkanı Guy Ryder, “Dürüst olmak gerekirse, çok taraflılık ve BM için oldukça zorlu olan bir dizi koşul içinde kendimize bakmak ve amaca ne kadar uygun olduğumuzu görmek için iyi bir zaman” diyor.

BM80 Girişimi olarak bilinen bu süreç sadece verimliliği arttırmayı değil, aynı zamanda güvenin düşük ve ihtiyaçların yüksek olduğu bir dönemde çok taraflılığın değerini yeniden ortaya koymayı amaçlıyor. BM'nin çatışma, yerinden edilme ve eşitsizlikten iklim şokları ve hızlı teknolojik değişime kadar uzanan günümüzün küresel sorunlarına yanıt verme kapasitesini güçlendirmeyi ve aynı zamanda daralan bütçeler ve çok taraflı alanda artan siyasi bölünmeler gibi dış baskılara yanıt vermeyi amaçlıyor. 

Ryder, “Bundan daha güçlü, amaca uygun ve geleceğin şüphesiz bize getireceği zorluklara hazır bir BM ile çıkacağız” diyor.

Üç reform hattı

BM80'in merkezinde üç ana iş akışı yer alıyor. Bunlardan ilki kurum içi verimliliği ve etkinliği arttırmaya, bürokrasiyi azaltmaya ve bazı fonksiyonları daha düşük maliyetli görev yerlerine taşıyarak BM'nin küresel ayak izini optimize etmeye odaklanıyor. Ryder, külfetli idari prosedürlerin ve mükerrerliklerin hedef alındığını belirtiyor.

"Neyi daha iyi yapabileceğimizi görmek istiyoruz. Verimliliği artırabileceğimizi ve gereksiz bürokratik süreçleri ortadan kaldırabileceğimizi düşündüğümüz alanlara bakmak istiyoruz," diye özetliyor.

İkinci çalışma akımı, BM Sekretaryası'nın çalışmalarını destekleyen yaklaşık 4,000 yetki belgesinin incelenmesini içeren bir yetki uygulama incelemesi. Yetki, genellikle Genel Kurul veya Güvenlik Konseyi gibi BM organları tarafından kabul edilen kararlar yoluyla Üye Devletler tarafından örgüte verilen bir görev veya sorumluluğu ifade ediyor. 

“Bunlara bir göz atalım,” diyor Bay Ryder. “Nerede mükerrerlik olabileceğini, nerelere öncelik verebileceğimizi ve öncelikleri kaldırabileceğimizi görelim ve fazlalıkları bulalım” diye ekliyor. 

Ancak bu dağ gibi yetkilerin gözden geçirilmesi yeni değil. "Bu çalışmayı daha önce de denedik. Bu hantal yetkilere 2006 yılında bir göz atmıştık. Pek işe yaramamıştı” diyor Ryder ve açıklıyor:

Ancak bu kez sürecin lehine olan önemli bir faktör var. "Bu kez elimizde veri ve analitik kapasite var. Üye Devletlere çok daha fazla ve daha iyi organize edilmiş bilgi sağlamak için yapay zeka tekniklerini uyguluyoruz - bence verimli bir süreci yönlendirebilecek daha ikna edici bir durum.”

Ryder, neyin muhafaza edileceğine, gözden geçirileceğine veya sonlandırılacağına karar verme sorumluluğunun tamamen Üye Devletlere ait olduğunu vurguluyor.

Ryder, "Bu yetkiler Üye Devletlere aittir. Bunları onlar yarattı ve sadece onlar değerlendirebilir. Kanıtlara bakabiliriz, bunları Üye Devletlere sunabiliriz, ancak nihayetinde yetkiler ve BM80 girişiminin getirdiği diğer pek çok şey konusunda karar mercii onlardır” diye vurguluyor. 

Üçüncü akım ise BM Sistemi genelinde yapısal değişikliklere ve programların yeniden düzenlenmesine ihtiyaç olup olmadığını araştırıyor. Ryder, “Sonunda, oldukça ayrıntılı ve karmaşık hale gelen Birleşmiş Milletler sisteminin mimarisine bakmak isteyebiliriz” diye ekliyor. Yetki uygulama incelemesinden de öneriler çıkması muhtemel gözüküyor. 

Bir görev gücü ve sistem çapında bir mercek

Böylesine karmaşık bir sistemde reformu ele almak için Genel Sekreter, BM80 Görev Gücü altında yedi tematik küme oluşturdu; her biri sistemin dört bir yanından üst düzey BM liderleri tarafından koordine ediliyor. Bunlar barış ve güvenlik, insani yardım, kalkınma (Sekreterya ve BM sistemi), insan hakları, eğitim ve araştırma ile uzmanlaşmış kurumları kapsıyor. 

BM80 Görev Gücü Başkanı, “Sistemin baskı altında olduğu bir anda, sistemin bir sistem olarak yanıt verdiğini söylemek önemlidir” diyor. "Bu sadece New York ya da sadece Sekretarya ile ilgili değil. Bu sistem çapında bir durum” diye ekliyor. 

Her kümenin koordinasyonu geliştirmek, parçalanmayı azaltmak ve gerektiğinde işlevleri yeniden düzenlemek için öneriler üretmesi bekleniyor. Birkaç küme şimdiden ilk fikirlerini sunmuş durumda. Temmuz ayında daha geniş bir öneri seti sunulacak.

Reform, tasarruf değil

BM80 Girişimi etrafındaki dikkatler büyük ölçüde önerilen bütçe kesintileri ve personel azaltımlarına odaklanmış ve bunun esas olarak bir maliyet tasarrufu uygulaması olduğu yönündeki endişeleri de artırmış durumda. Ryder bu görüşün büyük resmi gözden kaçırdığının altını çiziyor.

"Evet, mali zorluklarla karşı karşıyayız. Gözlerimizi bundan kaçırmamıza gerek yok. Ancak bu bir maliyet düşürme, küçülme çalışması değil. Biz BM'yi daha güçlü kılmak istiyoruz" diyor.

Yine de sistem genelinde yaşanan mali baskılar yadsınamaz. Eylül ayında açıklanacak olan 2026 yılı için revize edilmiş program bütçesinin, Üye Devletlerin gecikmiş ve eksik katkılarıyla bağlantılı olarak süregelen nakit akışı kısıtlamalarının bir sonucu olarak, Sekretarya birimlerinin finansmanında ve görevlerinde önemli azalmalar içermesi bekleniyor.

Ryder, “BM80 Girişimi, çok taraflılığın ve Birleşmiş Milletler’in etkisini ve getirdiği sonuçları artırmayı hedefliyor,” diye açıklıyor. “Ancak bu – keşke farklı olsaydı – bütçemizi ve sistemin farklı bölümlerindeki kaynaklarımızı yeniden gözden geçirmemiz gerekmediği anlamına gelmiyor” diye belirtiyor. 

"Kuruluşlar bazı sarsıcı kararlarla karşı karşıya kaldı ve bu her gün yaşanıyor. İçinde bulunduğumuz koşulların gerçeği bu" diye ekliyor.

Ryder, finansal sürdürülebilirlik ve misyon etkisinin birbirini dışlayan unsurlar olmadığını, ancak birlikte takip edilmesi gerektiğini savunuyor. “İçinde bulunduğumuz zor koşullarda kendimizi mali açıdan sürdürülebilir kılmak gibi iki hedefi uzlaştırmalı, ancak aynı zamanda her zaman olduğu gibi BM Antlaşması kapsamındaki sorumluluklarımızı yerine getirirken yarattığımız etkiye de dikkat etmeliyiz” diyor.

BM80 neden herkes için önemli?

BM80, salt bürokratik bir reformdan ziyade, kriz, çatışma veya kalkınma zorlukları sırasında BM'nin desteğine güvenen insanlarla ilgili bir girişim.

Ryder, “BM kendini dönüştürebilirse, bazen zor kararlar alarak iyileştirmeler yapabilirse, bu hayat kurtaran müdahalelerin hizmet ettiğimiz insanlara daha etkili bir şekilde ulaşması anlamına gelebilir” diyor.

BM, herkes için barışı, sürdürülebilir kalkınmayı ve insan haklarını ilerletmek için gerekli, türünün tek örneği bir buluşma zemini olmaya devam ediyor.

Ryder, “Bu, Birleşmiş Milletler'in hizmet ettiğimiz insanlara karşı sorumluluklarını ciddiye almasıdır” diye açıklıyor. 

BM şu anda 130 milyondan fazla yerinden edilmiş insana yardım götürüyor, 120 milyondan fazla insana gıda sağlıyor, dünyadaki çocukların neredeyse yarısına aşı temin ediyor ve dünya genelinde barışı koruma, insan hakları, seçimler ve iklim eylemlerini destekliyor. BM'nin kalkınma çalışmaları barışçıl ve istikrarlı toplumların inşasına yardımcı oluyor.

Bundan sonra ne olacak

BM80 Görev Gücü önerilerini Genel Sekretere sunacak ve Genel Sekreter de sonuç beklenen ilk alanları şimdiden belirtmiş durumda. Genel Sekreter Yardımcısı Catherine Pollard liderliğindeki BM Sekretaryasının verimliliğine ilişkin bir çalışma grubunun ilk önerilerini Haziran ayı sonuna kadar sunması bekleniyor. Temmuz ayı sonunda da yetki uygulamasının gözden geçirilmesine ilişkin bir rapor sunulacak.

İlk iki iş akışı kapsamındaki bu çalışma, BM sistemi genelinde yapısal değişiklikler ve programların yeniden düzenlenmesi konusunda daha geniş kapsamlı düşünmeye yardımcı olacak. Üçüncü iş akışı kapsamındaki teklifler önümüzdeki aylarda ve gelecek yıl Üye Devletlere sunulacak.

Çalışmalar henüz yeni başlıyor olsa da Ryder, BM'nin doğru araçlara sahip olduğuna ve net bir hırs ve aciliyet duygusuna sahip olduğuna inanıyor.

"İyi bir ilerleme kaydediyoruz. Şu anda yapılan çok fazla ev ödevi var" diyor. “Haftalar geçtikçe, bu iş giderek daha fazla Üye Devletlerin alanına kayacak ve işte o zaman sonuçları göreceğiz” diye ekliyor. 

Sonunda, Üye Devletlerin bulgulara göre nasıl hareket edeceklerine karar vermeleri gerekecektir. "Ne yapmak istediklerine karar vermeleri gerekecek. Hükümetler arası bir süreç başlatmak isteyecekler mi? Genel Sekreter bunun bir olasılık olduğundan bahsetti bile."

Başarının tanımı

Başarı nedir sorusunu cevaplayan Ryder, “Çok taraflı eyleme olan güveni güçlendirmek ve pekiştirmek için daha etkili bir şekilde hizmet verebilen bir BM sistemi” diyor. "Kamuoyuna ve siyasi karar alıcılara bunun yatırım yapmaya değer bir kuruluş olduğunu anlatabilen bir sistem. Geleceğin zorluklarının üstesinden gelinmesi söz konusu olduğunda tercih edilen seçenek bu olmalıdır” diye belirtiyor. 

BM80 Görev Gücü Başkanı'na göre mesele güvenilirlik, kabiliyet ve kamuoyu güveninin yanı sıra BM'nin sadece ilgili değil, aynı zamanda gerekli olmaya devam etmesini sağlamak.

“Hepimiz bunu önemsemeliyiz” diyor. “Çok taraflılığın küresel zorlukların üstesinden gelmek için elimizdeki en iyi araç olduğu görüşünü benimsiyorsak, o zaman bu mekanizmayı yenilediğimizden, tazelediğimizden ve olabildiğince etkili ve amaca uygun hale getirdiğimizden emin olmalıyız” diye vurguluyor.